अब्दुल कय्यूम खान किफायत खान : ज्ञान, परिश्रम आणि सेवाभावाचे प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व…
नंदुरबार || दि, २८ जुन २०२६ || (फिरोज खान) :- शिक्षण क्षेत्रात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, ती केवळ शिक्षक किंवा कर्मचारी म्हणून आपली कर्तव्ये पार पाडत नाहीत, तर आपल्या विचारांनी, अथक परिश्रमांनी, प्रामाणिकपणाने आणि कार्यकर्तृत्वाने समाजासाठी प्रेरणादायी आदर्श निर्माण करतात.
अब्दुल कय्यूम खान किफायत खान हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य शिक्षण, अध्यापन, उर्दू भाषेची सेवा, अभ्यासक्रम निर्मिती आणि सामाजिक बांधिलकी यासाठी समर्पित केले आहे.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात आदर्श शिक्षक, कर्तव्यदक्ष शिक्षणतज्ज्ञ, समाजाभिमुख नागरिक आणि अभ्यासू विद्वान यांचे सुंदर संमिश्र रूप पाहायला मिळते.
१ जून १९७८ रोजी जन्मलेल्या अब्दुल कय्यूम खान यांना त्यांची आई रईसा बी आणि वडील किफायत खान यांच्याकडून उत्कृष्ट संस्कार, नैतिक मूल्ये आणि शिक्षणाची प्रेरणा लाभली.
बालपणापासूनच ज्ञानार्जन करण्याची आणि समाजासाठी काहीतरी उपयुक्त करण्याची त्यांची तीव्र इच्छा होती. पुढे हाच ध्यास त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा आधार बनला.
१ फेब्रुवारी २००२ रोजी त्यांची प्राथमिक शिक्षक म्हणून नियुक्ती झाली. तेव्हापासून आजपर्यंत ते अखंडपणे शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत आहेत. जवळपास चोवीस वर्षांचा त्यांचा अध्यापनाचा अनुभव त्यांच्या समर्पणाचा, सातत्याचा आणि व्यावसायिक निष्ठेचा जिवंत पुरावा आहे.
शहादा नगरपालिका प्राथमिक शिक्षण मंडळाशी संलग्न राहून त्यांनी हजारो विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक, नैतिक आणि व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यांनी अध्यापनाला केवळ सरकारी नोकरी म्हणून न पाहता राष्ट्रनिर्मितीचे आणि भावी पिढ्यांच्या घडणीचे पवित्र कार्य मानले.
त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली घडलेले अनेक विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रांत यशस्वीपणे कार्यरत असून आपल्या गुरुंचे ऋण कृतज्ञतेने स्मरतात. ज्ञानाची तहान त्यांनी कधीही कमी होऊ दिली नाही. सेवेत असतानाच त्यांनी सातत्याने उच्च शिक्षण पूर्ण केले.
एस.एस.सी. आणि एच.एस.सी. नंतर डी.एड., इतिहास विषयात बी.ए. व एम.ए., त्यानंतर उर्दू विषयात प्रथम श्रेणीत एम.ए. तसेच एमएस-सीआयटी आणि आयसोलेटेड मराठी या शैक्षणिक पात्रताही त्यांनी संपादन केल्या.
आयुष्यभर विद्यार्थी राहण्याची त्यांची वृत्ती त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील मोठे वैशिष्ट्य आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांचा सक्रिय आणि दूरदृष्टीचा दृष्टिकोन. ते केवळ पाठ्यपुस्तके शिकविणारे शिक्षक नाहीत, तर अभ्यासक्रम नियोजन, अध्यापनातील सुधारणा, विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास, सहशालेय उपक्रम आणि आधुनिक शिक्षणपद्धतींच्या अंमलबजावणीमध्येही ते सदैव आघाडीवर असतात.
विद्यार्थ्यांमध्ये सर्जनशीलता, वाचनाची आवड आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण करण्यासाठी ते सातत्याने प्रयत्नशील असतात.
त्यांच्या शैक्षणिक योगदानाचा गौरव म्हणून महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, बालभारती, पुणे यांच्या उर्दू भाषिक समितीचे सदस्य म्हणून त्यांची निवड झाली. हा सन्मान त्यांच्या प्रदीर्घ अध्यापन अनुभवाचा, भाषिक जाणिवेचा आणि उर्दू भाषेप्रती असलेल्या निष्ठेचा गौरव आहे.
विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे ही निवड कोणत्याही राजकीय शिफारशीमुळे, वैयक्तिक ओळखीमुळे किंवा प्रशासकीय हस्तक्षेपामुळे झालेली नाही. त्यांनी निर्धारित लेखी आणि मौखिक परीक्षांमध्ये स्वतःच्या गुणवत्तेच्या बळावर यश मिळवून ही जबाबदारी प्राप्त केली. त्यांच्या ज्ञान, आत्मविश्वास आणि व्यावसायिक पात्रतेची ही मोठी पावती आहे.
आजच्या काळात शिफारशींची चर्चा होत असताना, गुणवत्तेच्या जोरावर मिळवलेले त्यांचे हे यश अनेक तरुण शिक्षक आणि उर्दू भाषेच्या सेवकांसाठी प्रेरणादायी आहे.
उर्दू भाषिक समितीमध्ये त्यांनी अभ्यासक्रम विकास, पाठ्यपुस्तक निर्मिती, धड्यांची निवड, भाषेचा दर्जा टिकविणे आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिक पातळीला अनुरूप शैक्षणिक साहित्य तयार करण्यामध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.
त्यांच्या अभ्यासपूर्ण, संतुलित आणि विधायक मतांचा समितीतील सदस्य आणि शिक्षणतज्ज्ञ विशेष आदर करतात.
बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तक निर्मिती प्रक्रियेत त्यांनी वर्गातील प्रत्यक्ष अध्यापनाचा अनुभव अभ्यासक्रम निर्मितीशी प्रभावीपणे जोडला आहे. त्यांच्या मते अभ्यासक्रम हा केवळ पुस्तकांचा संच नसून समाजाच्या भावी पिढ्यांच्या वैचारिक, सांस्कृतिक आणि नैतिक जडणघडणीचा पाया आहे. या जाणिवेतून ते उर्दू भाषेच्या जतन, संवर्धन आणि आधुनिक शैक्षणिक गरजांशी सुसंगत विकासासाठी सातत्याने कार्यरत आहेत.
याच कारणामुळे नंदुरबार, शहादा आणि धुळे जिल्ह्यातील शैक्षणिक क्षेत्रात त्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांची कारकीर्द हे सिद्ध करते की प्रामाणिकपणा, सातत्यपूर्ण अध्ययन, निष्ठा आणि परिश्रम यांच्या बळावर उच्च स्थान प्राप्त करता येते.
उर्दू भाषेच्या विकासासाठी त्यांचे योगदान विशेष उल्लेखनीय आहे. अभ्यासक्रम अधिक दर्जेदार करणे, विद्यार्थ्यांना उत्कृष्ट उर्दू शिक्षण उपलब्ध करून देणे आणि आधुनिक शैक्षणिक गरजांनुसार भाषा सक्षम ठेवणे यासाठी ते सातत्याने प्रयत्नशील आहेत.
बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तक निर्मिती, अभ्यासक्रम परीक्षण आणि विविध शैक्षणिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग राहिला आहे.
याशिवाय राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (एससीईआरटी), पुणे यांच्या प्राथमिक स्तरावरील अभ्यासक्रम समितीशी असलेल्या त्यांच्या संलग्नतेमुळे त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात स्वतंत्र आणि उल्लेखनीय स्थान निर्माण केले आहे.
प्राथमिक शिक्षण अधिक विद्यार्थीकेंद्री आणि गुणवत्तापूर्ण करण्यासाठी त्यांनी मोलाचे योगदान दिले आहे.
कौटुंबिक जीवनातही त्यांनी जबाबदार ज्येष्ठ बंधू म्हणून आदर्श निर्माण केला. आपल्या भावाच्या शिक्षणासाठी त्यांनी अपार त्याग, प्रोत्साहन आणि मार्गदर्शन केले. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे त्यांचे बंधू पुढे उच्च प्रशासकीय सेवेत दाखल झाले आणि जिल्हाधिकारी (कलेक्टर) या प्रतिष्ठित पदापर्यंत पोहोचले.
ही केवळ एका व्यक्तीची नव्हे, तर एका मोठ्या भावाच्या त्याग, दूरदृष्टी आणि समर्पणाची प्रेरणादायी कहाणी आहे.
सामाजिक जीवनातही अब्दुल कय्यूम खान यांना अत्यंत मानाचे स्थान आहे. शहादा आणि परिसरात ते आदर्श शिक्षक, सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्व आणि समाजहितासाठी सदैव तत्पर असलेले कार्यकर्ते म्हणून ओळखले जातात. त्यांचा साधेपणा, विनम्रता, विद्वत्ता आणि सेवाभाव सर्वांनाच प्रेरणा देणारा आहे.
उर्दू भाषिक समिती, बालभारती, पुणे येथील सदस्य, शिक्षणतज्ज्ञ आणि अधिकारी त्यांच्या शैक्षणिक क्षमतेचा, अनुभवाचा आणि समतोल विचारांचा विशेष आदर करतात. त्यांच्या प्रामाणिक, अभ्यासू आणि समर्पित कार्यशैलीमुळे ते प्रत्येक स्तरावर सन्मानाचे स्थान मिळविण्यात यशस्वी झाले आहेत.
शहादा आणि धुळे परिसर हा सांस्कृतिक आणि भाषिक वैविध्याने समृद्ध प्रदेश आहे. या भागातील आदिवासी, ग्रामीण आणि वंचित समाजघटकांपर्यंत शिक्षण पोहोचविण्यासाठी त्यांनी मोलाचे कार्य केले. उर्दू भाषेचा प्रचार, शैक्षणिक जनजागृती आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणासाठी त्यांनी दिलेले योगदान दीर्घकाळ स्मरणात राहील.
अब्दुल कय्यूम खान किफायत खान यांचे संपूर्ण जीवन हे एका समर्पित शिक्षकाचे, अभ्यासू व्यक्तिमत्त्वाचे, समाजाभिमुख नागरिकाचे आणि भाषासेवकाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.
त्यांनी आपल्या ज्ञान, प्रामाणिकपणा, परिश्रम, समर्पण आणि सेवाभावाच्या बळावर केवळ स्वतःचे जीवन अर्थपूर्ण केले नाही, तर समाजालाही दिशा दिली. त्यांच्या कार्यातून भावी पिढ्यांना प्रेरणा मिळत राहील आणि शिक्षण तसेच उर्दू भाषेच्या सेवेत त्यांचे नाव कायम आदराने स्मरणात राहील.
लेखक : खान नवेदुलहक ईनामुलहक विशेष अधिकारी ( उर्दू ) सदस्य सचिव – उर्दू भाषिक समिती तसेच समन्वयक – उर्दू अरबी व फरसी भाषिक समिती बालभारती पुणे
